Hợp tác xã kiểu mới là tổ chức kinh tế do các thành viên tự nguyện thành lập, cùng góp vốn, cùng sở hữu và cùng kiểm soát dân chủ, với mục đích chính là cung cấp dịch vụ cho chính thành viên: mua chung vật tư, bán chung sản phẩm, dùng chung máy móc, kho, tín dụng. Thành viên vừa là chủ vừa là khách hàng của hợp tác xã; lợi nhuận được chia chủ yếu theo mức độ sử dụng dịch vụ chứ không chỉ theo vốn góp.
Chữ "kiểu mới" dùng để phân biệt với hợp tác xã nông nghiệp thời kế hoạch hoá tập trung, nơi ruộng đất, trâu bò, công cụ được tập thể hoá, xã viên làm theo công điểm và hộ gia đình gần như không còn là đơn vị sản xuất. Ở hợp tác xã kiểu mới, hộ vẫn là chủ ruộng, chủ sản xuất; hợp tác xã chỉ làm những việc mà từng hộ làm riêng thì đắt hoặc không làm được.
Bài này đi qua nguồn gốc mô hình, bảy nguyên tắc được quốc tế thừa nhận, khác biệt cụ thể giữa hai kiểu, những lý do kinh tế học giải thích vì sao nhiều hợp tác xã yếu, và một bộ câu hỏi để đánh giá sức khoẻ của một hợp tác xã.
Nguồn gốc: từ Rochdale đến các hợp tác xã nông nghiệp lớn
Hợp tác xã không phải phát minh của một quốc gia hay một hệ tư tưởng. Những mốc dưới đây giúp hiểu vì sao mô hình này tồn tại ở cả nền kinh tế thị trường phát triển nhất:
- 1844, Rochdale (Anh): một nhóm thợ dệt lập cửa hàng tiêu dùng hợp tác, đặt ra các quy tắc như mỗi thành viên một phiếu bầu, chia lãi theo lượng mua. Những quy tắc này là gốc của các nguyên tắc hợp tác xã hiện đại.
- Cuối thế kỷ 19, Đức: Friedrich Wilhelm Raiffeisen phát triển hợp tác xã tín dụng nông thôn, giúp nông dân vay vốn khi ngân hàng thương mại không phục vụ họ. Nhiều ngân hàng hợp tác ở châu Âu ngày nay có gốc từ phong trào này.
- Thế kỷ 20, Bắc Âu và Hà Lan: hợp tác xã chế biến sữa, thịt, rau quả lớn dần thành doanh nghiệp đa quốc gia nhưng vẫn do nông dân sở hữu, ví dụ FrieslandCampina ở ngành sữa.
- 1946, Anand (Ấn Độ): hợp tác xã sữa tiền thân của thương hiệu Amul ra đời; về sau Verghese Kurien dẫn dắt mô hình này nhân rộng qua chương trình Operation Flood.
- 1995, Manchester: Liên minh Hợp tác xã Quốc tế (ICA) thông qua Tuyên bố về bản sắc hợp tác xã, gồm định nghĩa, giá trị và bảy nguyên tắc, được nhiều luật quốc gia tham chiếu.
- Việt Nam: sau giai đoạn hợp tác hoá, Luật Hợp tác xã 1996 mở đường chuyển đổi, tiếp theo là các luật 2003, 2012 và Luật Hợp tác xã 2023 (hiệu lực từ 1/7/2024).
Điểm chung của các hợp tác xã thành công trên thế giới: chúng mọc lên ở nơi thị trường có thất bại cụ thể mà nông dân riêng lẻ không tự giải quyết được, như người mua độc quyền, thiếu tín dụng, sản phẩm dễ hỏng cần chế biến ngay. Không có thất bại thị trường đó, hợp tác xã khó cạnh tranh với doanh nghiệp tư nhân.
Bảy nguyên tắc hợp tác xã theo ICA
Tuyên bố năm 1995 của ICA nêu bảy nguyên tắc. Hiểu đúng từng nguyên tắc giúp phân biệt hợp tác xã thật với doanh nghiệp đội lốt hợp tác xã để hưởng ưu đãi:
- Thành viên tự nguyện và mở: ai dùng được dịch vụ và chấp nhận trách nhiệm đều có thể gia nhập, rút ra theo điều lệ.
- Kiểm soát dân chủ: ở hợp tác xã cơ sở, nguyên tắc chung là mỗi thành viên một phiếu, không phụ thuộc vốn góp.
- Thành viên tham gia kinh tế: thành viên góp vốn công bằng; lợi nhuận phân phối theo giao dịch với hợp tác xã, lãi trên vốn góp nếu có thì bị giới hạn.
- Tự chủ và độc lập: hợp tác xã do thành viên kiểm soát; nhận vốn hay hỗ trợ từ bên ngoài không được làm mất quyền tự chủ đó.
- Giáo dục, đào tạo và thông tin cho thành viên, cán bộ quản lý và công chúng.
- Hợp tác giữa các hợp tác xã qua liên hiệp, liên đoàn ở cấp vùng, quốc gia, quốc tế.
- Quan tâm tới cộng đồng: phát triển bền vững cộng đồng theo chính sách thành viên thông qua.
Nguyên tắc thứ ba là chỗ khác doanh nghiệp rõ nhất. Ở công ty cổ phần, người góp nhiều vốn hưởng nhiều lãi và nhiều quyền. Ở hợp tác xã, người bán nhiều qua hợp tác xã hoặc mua nhiều dịch vụ hưởng nhiều phần chia. Thiết kế này khuyến khích thành viên dùng dịch vụ chung, nhưng cũng tạo ra những vấn đề về vốn bàn ở phần sau.
Hợp tác xã kiểu cũ và kiểu mới: so sánh cụ thể
Bảng dưới so sánh theo các tiêu chí mà người làm chính sách, nhà nghiên cứu và chính thành viên thường cần đối chiếu:
| Tiêu chí | Hợp tác xã nông nghiệp kiểu cũ | Hợp tác xã kiểu mới |
|---|---|---|
| Cách hình thành | Vận động, hợp tác hoá theo kế hoạch | Tự nguyện, từ nhu cầu dịch vụ cụ thể |
| Ruộng đất, tư liệu sản xuất | Tập thể hoá | Hộ giữ quyền sử dụng đất, tự sản xuất |
| Đơn vị sản xuất | Đội sản xuất, chấm công điểm | Hộ gia đình, trang trại thành viên |
| Vai trò hợp tác xã | Tổ chức toàn bộ sản xuất và phân phối | Cung cấp dịch vụ: vật tư, tiêu thụ, cơ giới, tín dụng, chế biến |
| Phân phối thu nhập | Theo công điểm | Chủ yếu theo mức sử dụng dịch vụ, phần nhỏ theo vốn góp |
| Quan hệ với thị trường | Giao nộp theo chỉ tiêu | Cạnh tranh, ký hợp đồng với doanh nghiệp |
| Rủi ro điển hình | Thiếu động lực lao động, không ai chịu trách nhiệm | Thiếu vốn, thiếu quản trị, thành viên bán lén ra ngoài |
Một số tỉnh vẫn còn hợp tác xã "chuyển đổi hình thức" từ kiểu cũ: đã đăng ký lại theo luật mới nhưng hoạt động chủ yếu là dịch vụ thuỷ lợi nội đồng, ít giao dịch kinh tế với thành viên. Khi đọc thống kê số lượng hợp tác xã, cần tách nhóm này ra để đánh giá đúng.
Luật Hợp tác xã 2023 thay đổi những gì
Luật Hợp tác xã số 17/2023/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/7/2024, thay thế luật năm 2012. Luật đặt tổ hợp tác, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã và liên đoàn hợp tác xã vào cùng một khung, trong đó tổ hợp tác là hình thức nhỏ, linh hoạt, phù hợp giai đoạn nhóm nông dân mới bắt đầu làm chung.
Một điểm đáng chú ý là luật phân biệt thành viên chính thức và thành viên liên kết, trong đó có loại thành viên liên kết góp vốn. Thiết kế này mở đường cho hợp tác xã huy động vốn từ người không trực tiếp sử dụng dịch vụ, đồng thời giữ quyền biểu quyết quyết định nằm trong tay thành viên chính thức. Luật cũng quy định tỷ lệ tối thiểu thu nhập phân phối theo mức độ sử dụng sản phẩm, dịch vụ, để giữ bản chất hợp tác xã.
Các quy định chi tiết về điều kiện, tỷ lệ, chính sách hỗ trợ nằm trong luật và văn bản hướng dẫn, có thể được sửa đổi. Khi soạn điều lệ hoặc tư vấn thành lập, bạn nên đối chiếu trực tiếp văn bản hiện hành trên cơ sở dữ liệu pháp luật chính thức, thay vì dựa vào bản tóm tắt.
Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính từ 1/7/2025, cấp huyện không còn; vai trò hỗ trợ hợp tác xã trước đây ở cấp huyện chuyển về cấp tỉnh và cấp xã. Đây là thay đổi mà các hợp tác xã cần theo dõi khi làm thủ tục và tiếp cận chương trình hỗ trợ.
Vì sao nhiều hợp tác xã yếu: góc nhìn kinh tế học thể chế
Quyền sở hữu mơ hồ sinh ra năm vấn đề. Michael Cook (1995) tổng hợp các vấn đề của hợp tác xã nông nghiệp từ góc nhìn tân thể chế. Gốc chung là quyền tài sản không rõ: phần vốn tích luỹ chung không thuộc riêng ai, không bán được, không tăng giá theo thành quả. Từ đó phát sinh năm vấn đề dưới đây.
Vấn đề người ăn theo. Thành viên mới hưởng ngay thành quả do thành viên cũ tích luỹ, nên thành viên cũ ngại đầu tư thêm. Người ngoài cũng hưởng lợi gián tiếp khi hợp tác xã đẩy giá thu mua trong vùng lên.
Vấn đề tầm nhìn. Thành viên lớn tuổi sắp rời hợp tác xã không muốn góp vốn cho dự án mười năm vì họ không thu lại được, nên hợp tác xã thiên về chia hết lãi thay vì đầu tư kho, máy móc.
Vấn đề danh mục và kiểm soát. Thành viên không thể chọn mức rủi ro đầu tư theo ý mình; còn ban quản trị là nông dân thường khó giám sát giám đốc điều hành chuyên nghiệp.
Vấn đề chi phí ảnh hưởng. Các nhóm thành viên có lợi ích khác nhau (hộ lớn, hộ nhỏ, người trồng giống này, giống kia) tranh luận kéo dài, quyết định chậm.
Bán lén ra ngoài. Ở Việt Nam, vấn đề nhức nhối nhất là thành viên bán sản phẩm cho thương lái khi giá ngoài cao hơn giá hợp tác xã đã ký với doanh nghiệp. Nhiều đánh giá thực địa ghi nhận đây là lý do khiến doanh nghiệp mất lòng tin vào liên kết qua hợp tác xã.
Đánh giá sức khoẻ một hợp tác xã: bộ câu hỏi thực hành
Dù bạn là nhà nghiên cứu, cán bộ dự án, doanh nghiệp tìm đối tác liên kết hay nông dân cân nhắc gia nhập, các câu hỏi sau cho bức tranh thật nhanh hơn đọc báo cáo:
- Doanh thu dịch vụ với thành viên chiếm bao nhiêu phần tổng doanh thu? Hợp tác xã mà phần lớn doanh thu đến từ người ngoài thì vận hành giống doanh nghiệp hơn.
- Bao nhiêu thành viên thật sự giao dịch trong năm qua? Danh sách thành viên dài nhưng chỉ vài hộ dùng dịch vụ là dấu hiệu hình thức.
- Vốn góp và quỹ tích luỹ có tăng qua các năm không? Hợp tác xã chia hết lãi mỗi năm khó đầu tư dài hạn.
- Có hợp đồng tiêu thụ với người mua ổn định không, và tỷ lệ giao hàng đúng cam kết là bao nhiêu? Đây là phép thử trực tiếp của vấn đề bán lén.
- Giám đốc có được trả lương theo thị trường và có kỹ năng kế toán, bán hàng không? Nhiều hợp tác xã yếu vì người điều hành kiêm nhiệm, không được trả công tương xứng.
- Đại hội thành viên có diễn ra thực chất không? Biên bản, tỷ lệ tham dự, các quyết định có tranh luận hay chỉ thông qua.
Nếu phần lớn câu trả lời là tiêu cực, cách tiếp cận hiệu quả thường là bắt đầu lại từ một dịch vụ nhỏ có lãi rõ (ví dụ mua chung phân bón), xây lòng tin, rồi mới mở rộng sang tiêu thụ hay chế biến.
Hợp tác xã và doanh nghiệp: cạnh tranh hay bổ sung?
Một câu hỏi thường gặp là khi đã có doanh nghiệp liên kết, nông dân còn cần hợp tác xã không. Lý thuyết chi phí giao dịch trả lời rằng doanh nghiệp làm việc với hàng nghìn hộ nhỏ tốn rất nhiều chi phí: ký hợp đồng, kiểm tra chất lượng, thu gom, thanh toán. Hợp tác xã gom các chi phí đó lại, đồng thời tạo đối trọng mặc cả cho phía nông dân. Vì vậy ở nhiều chuỗi, doanh nghiệp chủ động khuyến khích nông dân lập hợp tác xã để có một đầu mối.
Ngược lại, hợp tác xã cũng có thể tự mình đi lên chuỗi giá trị, đầu tư nhà sơ chế, kho lạnh, thương hiệu riêng. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy con đường này cần vốn lớn và quản trị chuyên nghiệp, đôi khi dẫn tới việc hợp tác xã lập công ty con hoặc chuyển một phần sang mô hình có cổ đông bên ngoài, gây tranh luận về việc giữ bản chất hợp tác.
Không có mô hình duy nhất đúng. Điều quan trọng là khớp hình thức tổ chức với vấn đề cần giải quyết: nếu vấn đề là đầu vào đắt, hợp tác xã dịch vụ mua chung là đủ; nếu vấn đề là đầu ra bấp bênh, cần hợp tác xã có năng lực ký và thực hiện hợp đồng; nếu vấn đề là chế biến, cần tính kỹ quy mô và vốn trước khi bắt tay.
Câu hỏi thường gặp
Hợp tác xã khác công ty cổ phần ở điểm cốt lõi nào?
Ở công ty cổ phần, quyền biểu quyết và lợi nhuận đi theo số cổ phần. Ở hợp tác xã cơ sở, nguyên tắc chung là mỗi thành viên một phiếu và lợi nhuận chia chủ yếu theo mức sử dụng dịch vụ. Mục tiêu của công ty là tối đa hoá lợi nhuận cho cổ đông, còn mục tiêu của hợp tác xã là phục vụ nhu cầu kinh tế của thành viên.
Tổ hợp tác có khác hợp tác xã không?
Tổ hợp tác là hình thức hợp tác nhỏ, thủ tục đơn giản, phù hợp nhóm hộ mới bắt đầu làm chung như mua chung vật tư hay thuê chung máy. Tổ hợp tác không có tư cách pháp nhân như hợp tác xã. Khi hoạt động ổn định và cần ký hợp đồng lớn, vay vốn, nhiều tổ hợp tác chuyển lên thành hợp tác xã.
Vì sao thành viên lại bán lén cho thương lái dù đã ký hợp đồng?
Vì lợi ích ngắn hạn: thương lái trả tiền mặt ngay, giá có thể cao hơn giá cam kết khi thị trường lên, không đòi tiêu chuẩn khắt khe. Chế tài trong hợp tác xã thường yếu vì thành viên là hàng xóm, họ hàng. Giải pháp có hiệu quả gồm điều khoản giá linh hoạt theo thị trường, ứng trước vật tư và thanh toán nhanh.
Hợp tác xã có được nhận vốn từ người ngoài không?
Luật Hợp tác xã 2023 có khái niệm thành viên liên kết góp vốn, cho phép huy động vốn từ người không trực tiếp dùng dịch vụ, nhưng quyền quyết định các vấn đề cốt lõi vẫn thuộc thành viên chính thức. Điều kiện và giới hạn cụ thể cần tra luật và văn bản hướng dẫn hiện hành.
Có nên để chính quyền địa phương vận động thành lập hợp tác xã theo chỉ tiêu?
Kinh nghiệm trong và ngoài nước đều cho thấy hợp tác xã lập để đạt chỉ tiêu thường hoạt động hình thức và nhanh chóng ngừng hoạt động. Vai trò hiệu quả hơn của Nhà nước là đào tạo cán bộ quản lý, hỗ trợ hạ tầng dùng chung, giảm thủ tục và bảo đảm hợp đồng được thực thi, để nhu cầu hợp tác tự nảy sinh.
Hợp tác xã nông nghiệp lớn trên thế giới duy trì được nhờ đâu?
Các hợp tác xã lớn ở châu Âu, Bắc Mỹ, Ấn Độ thường có ba điểm chung: kiểm soát một khâu chế biến hoặc phân phối thiết yếu, quản lý chuyên nghiệp do thành viên thuê và giám sát, và cơ chế vốn cho phép tích luỹ dài hạn. Nhiều nơi đã thử các mô hình lai để giải bài toán vốn, như cho phép thành viên sở hữu cổ phần có thể chuyển nhượng trong nội bộ.
