17 mục tiêu phát triển bền vững (Sustainable Development Goals, SDG) là bộ mục tiêu toàn cầu được 193 quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc thông qua tháng 9 năm 2015, nằm trong Chương trình nghị sự 2030. Bộ mục tiêu bao trùm xoá nghèo, xoá đói, y tế, giáo dục, bình đẳng giới, nước sạch, năng lượng, việc làm, hạ tầng, giảm bất bình đẳng, đô thị, tiêu dùng có trách nhiệm, khí hậu, biển, đất liền, hoà bình – thể chế và quan hệ đối tác.
Đằng sau 17 mục tiêu là 169 chỉ tiêu cụ thể và một khung khoảng hơn 230 chỉ số thống kê toàn cầu. Hiểu cấu trúc ba tầng này là điều kiện để đọc đúng các báo cáo tiến độ, bởi nói "quốc gia X đạt SDG 4" gần như vô nghĩa nếu không chỉ ra chỉ tiêu và chỉ số nào.
Bài viết điểm lại nguồn gốc của SDG từ các Mục tiêu Thiên niên kỷ, nội dung 17 mục tiêu theo nhóm, cách các mục tiêu tác động lẫn nhau, các phê phán học thuật, và cách dùng SDG một cách có trách nhiệm trong tổ chức.
Từ Mục tiêu Thiên niên kỷ đến SDG: điều gì thay đổi
Tiền thân của SDG là tám Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ (MDG) giai đoạn 2000–2015, tập trung vào xoá nghèo cùng cực, giáo dục tiểu học, bình đẳng giới, y tế bà mẹ trẻ em, phòng chống HIV và sốt rét, môi trường và đối tác phát triển. MDG có ưu điểm là gọn và đo được, góp phần huy động viện trợ, nhưng bị phê phán là do một nhóm chuyên gia soạn, chủ yếu áp cho nước đang phát triển, và gần như bỏ ngoài lề tăng trưởng, việc làm, bất bình đẳng và khí hậu.
SDG được soạn qua một quá trình đàm phán liên chính phủ dài hơn, có Nhóm Công tác Mở và tham vấn rộng. Kết quả là ba thay đổi căn bản. Thứ nhất, tính phổ quát: SDG áp dụng cho mọi quốc gia, kể cả nước giàu, vì tiêu dùng và phát thải của họ là một phần của vấn đề. Thứ hai, tích hợp: kinh tế, xã hội, môi trường được đặt trong cùng một khung thay vì tách rời. Thứ ba, nguyên tắc không để ai bị bỏ lại phía sau, đòi hỏi dữ liệu phân tổ theo giới, tuổi, thu nhập, vùng, dân tộc, khuyết tật để phát hiện nhóm bị bỏ quên trong các con số bình quân.
Cái giá của tham vọng là độ phức tạp: từ 8 mục tiêu và vài chục chỉ tiêu, bộ khung mới có 17 mục tiêu và 169 chỉ tiêu. Đây là gốc của phần lớn phê phán về sau.
17 mục tiêu theo năm nhóm
Văn kiện Chương trình nghị sự 2030 tự nhóm các mục tiêu theo năm chữ P: con người, hành tinh, thịnh vượng, hoà bình và đối tác. Cách nhóm này giúp nhớ và nhìn ra logic tổng thể.
| Nhóm | Mục tiêu | Trọng tâm |
|---|---|---|
| Con người | SDG 1 Xoá nghèo; 2 Xoá đói; 3 Sức khoẻ; 4 Giáo dục chất lượng; 5 Bình đẳng giới | Nhu cầu cơ bản và năng lực con người |
| Hành tinh | SDG 6 Nước sạch và vệ sinh; 12 Tiêu dùng và sản xuất có trách nhiệm; 13 Hành động khí hậu; 14 Tài nguyên biển; 15 Hệ sinh thái trên cạn | Giữ chức năng của hệ sinh thái |
| Thịnh vượng | SDG 7 Năng lượng sạch; 8 Việc làm bền vững và tăng trưởng; 9 Công nghiệp, đổi mới, hạ tầng; 10 Giảm bất bình đẳng; 11 Đô thị bền vững | Tăng trưởng bao trùm và hạ tầng |
| Hoà bình | SDG 16 Hoà bình, công lý và thể chế vững mạnh | Pháp quyền, minh bạch, tiếp cận công lý |
| Đối tác | SDG 17 Quan hệ đối tác vì các mục tiêu | Tài chính, công nghệ, thương mại, dữ liệu |
Lưu ý rằng SDG 12 và SDG 13 thường bị xếp vào "môi trường" nhưng thực chất đụng trực tiếp tới mô hình sản xuất của doanh nghiệp; còn SDG 16 và 17 là những mục tiêu "phương tiện", không có chúng thì các mục tiêu khác khó đạt.
Cấu trúc ba tầng: mục tiêu, chỉ tiêu, chỉ số
Mục tiêu (goal) là tuyên bố hướng đi. Ví dụ SDG 6: bảo đảm sự sẵn có và quản lý bền vững nước và vệ sinh cho tất cả. Ở tầng này không có con số.
Chỉ tiêu (target) là cam kết có điều kiện. Ví dụ chỉ tiêu 6.4 nói về tăng đáng kể hiệu quả sử dụng nước ở mọi ngành và giảm đáng kể số người chịu thiếu nước vào năm 2030. Không ít chỉ tiêu dùng chữ "đáng kể", "đến mức tối đa", tức không định lượng, là điểm bị giới thống kê phê phán vì khó xác định thế nào là đạt.
Chỉ số (indicator) là thứ thật sự được đo. Với chỉ tiêu 6.4 có chỉ số 6.4.1 về thay đổi hiệu quả sử dụng nước theo thời gian và 6.4.2 về mức độ căng thẳng nước, tính bằng lượng nước ngọt khai thác so với nguồn nước ngọt có thể tái tạo. Mỗi chỉ số có cơ quan giám hộ quốc tế chịu trách nhiệm phương pháp.
Chỉ số được phân bậc theo độ sẵn sàng. Khung chỉ số toàn cầu từng phân chỉ số thành các bậc tuỳ theo đã có phương pháp chuẩn và dữ liệu thường xuyên hay chưa. Nhiều chỉ số môi trường và thể chế từng thiếu dữ liệu trong những năm đầu, nghĩa là "tiến độ" của chúng có thời kỳ gần như không đo được.
Hệ quả khi đọc báo cáo. Một bảng xếp hạng SDG gộp hàng trăm chỉ số thành một điểm là sản phẩm của các lựa chọn trọng số và chuẩn hoá. Trước khi so hai quốc gia, hãy xem chỉ số nào đang kéo điểm lên hay xuống và dữ liệu của năm nào.
Các mục tiêu tác động lẫn nhau: cộng hưởng và đánh đổi
SDG không phải 17 ngăn kéo độc lập. Năm 2016, Måns Nilsson và cộng sự đề xuất trên tạp chí Nature một thang bảy bậc, từ +3 (không thể tách rời, đạt cái này kéo theo cái kia) tới −3 (triệt tiêu, đạt cái này làm không thể đạt cái kia), để đánh giá từng cặp chỉ tiêu trong bối cảnh cụ thể. Ý tưởng then chốt: cùng một cặp mục tiêu có thể cộng hưởng ở nơi này và đánh đổi ở nơi khác.
Ví dụ cộng hưởng: giáo dục cho trẻ em gái (SDG 4, 5) liên quan đến giảm tử vong trẻ em và mức sinh, qua đó hỗ trợ SDG 3; nước sạch (SDG 6) giảm bệnh tiêu chảy và giải phóng thời gian của phụ nữ. Ví dụ đánh đổi: mở rộng sản xuất lương thực (SDG 2) bằng chuyển đổi rừng xung đột với SDG 15; mở rộng điện lưới nhanh nhất bằng nhiệt điện than (SDG 7) xung đột với SDG 13.
Ở Việt Nam, đánh đổi giữa SDG 2 và SDG 6 hiện rõ ở Đồng bằng sông Cửu Long: thâm canh lúa ba vụ giúp an ninh lương thực và xuất khẩu nhưng làm giảm phù sa bồi đắp do đê bao kín, tăng phụ thuộc phân bón. Các chương trình chuyển đổi sang mô hình lúa – tôm hoặc giảm vụ ở vùng trũng là nỗ lực tìm điểm cân bằng mới.
Bài học phương pháp: khi lập kế hoạch hay báo cáo theo SDG, đừng chỉ liệt kê mục tiêu mình "đóng góp", mà lập ma trận tương tác cho vài chỉ tiêu chính, ghi rõ chỗ nào có đánh đổi và biện pháp giảm thiểu.
Phê phán học thuật và tình hình tiến độ
Quá nhiều chỉ tiêu, khó ưu tiên. Nhóm Copenhagen Consensus của Bjørn Lomborg từng thực hiện phân tích chi phí – lợi ích cho các chỉ tiêu và cho rằng chỉ một nhóm nhỏ trong đó mang lại lợi ích rất cao trên mỗi đồng chi, đề xuất tập trung nguồn lực vào nhóm này. Phản biện là phân tích chi phí – lợi ích khó định giá quyền con người và hệ sinh thái.
Mâu thuẫn nội tại giữa tăng trưởng và giới hạn sinh thái. SDG 8 đặt mục tiêu tăng trưởng GDP ít nhất 7% mỗi năm cho các nước kém phát triển nhất, trong khi SDG 12–15 đòi giảm áp lực tài nguyên. Các nhà kinh tế sinh thái cho rằng khung SDG né tránh câu hỏi tách rời có đủ nhanh không.
Không ràng buộc pháp lý. SDG là cam kết chính trị, thực hiện qua các báo cáo rà soát quốc gia tự nguyện trình tại Diễn đàn Chính trị Cấp cao của Liên Hợp Quốc. Cơ chế trách nhiệm dựa vào áp lực đồng cấp và dư luận.
Tiến độ chậm. Các báo cáo tiến độ của Liên Hợp Quốc từ khoảng giữa giai đoạn đều nhận định phần lớn chỉ tiêu đang chệch hướng, và đại dịch COVID-19 đã đảo ngược một phần thành quả về nghèo đói và giáo dục. Con số chính xác thay đổi theo từng năm báo cáo, nên khi trích dẫn bạn cần ghi rõ năm.
SDG ở Việt Nam: từ cam kết toàn cầu đến chỉ tiêu quốc gia
Việt Nam đã "quốc gia hoá" SDG bằng Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện Chương trình nghị sự 2030, ban hành năm 2017, chuyển 17 mục tiêu toàn cầu thành 17 mục tiêu phát triển bền vững của Việt Nam (VSDG) với khoảng 115 chỉ tiêu cụ thể phù hợp điều kiện trong nước, kèm phân công bộ ngành chủ trì. Bộ chỉ tiêu thống kê phát triển bền vững quốc gia được cơ quan thống kê ban hành và cập nhật để theo dõi. Văn bản có thể đã được sửa đổi, bổ sung; khi trích dẫn cho công việc, bạn nên kiểm văn bản hiện hành trên cổng thông tin chính thức.
Đặc điểm của quá trình quốc gia hoá là chọn lọc và điều chỉnh: có chỉ tiêu toàn cầu được giữ nguyên, có chỉ tiêu được định lượng theo bối cảnh, có chỉ tiêu được bỏ qua vì không phù hợp. Việt Nam được đánh giá đạt nhiều thành tựu nổi bật thời MDG về giảm nghèo và phổ cập giáo dục tiểu học; thách thức lớn hơn ở giai đoạn SDG nằm ở các mục tiêu môi trường, chất lượng việc làm khu vực phi chính thức và khoảng cách giữa các vùng, nhóm dân tộc.
Với người làm nghiên cứu, nguồn dữ liệu chính gồm báo cáo tiến độ VSDG của Bộ Tài chính (cơ quan tiếp nhận chức năng kế hoạch – đầu tư sau sắp xếp bộ máy năm 2025), các báo cáo rà soát quốc gia tự nguyện Việt Nam trình Liên Hợp Quốc, và cơ sở dữ liệu chỉ số SDG toàn cầu. Đối chiếu ít nhất hai nguồn trước khi kết luận về một chỉ tiêu.
Dùng SDG trong tổ chức mà không rơi vào "rửa SDG"
Nhiều báo cáo doanh nghiệp in một dãy biểu tượng SDG màu sắc mà không có số liệu nào gắn với chúng. Cách dùng có trách nhiệm đi theo thứ tự ngược lại:
- Bắt đầu từ chuỗi giá trị, không từ biểu tượng. Vẽ chuỗi giá trị của mình và xác định nơi tác động lớn nhất, cả tích cực lẫn tiêu cực.
- Ghép tác động vào chỉ tiêu, không vào mục tiêu. Ví dụ nhà máy dệt nhuộm ghép với chỉ tiêu 6.3 về giảm ô nhiễm nước và 8.8 về an toàn lao động, thay vì "đóng góp cho SDG 6 và 8".
- Báo cáo cả tác động tiêu cực. Doanh nghiệp vận tải đóng góp cho SDG 9 nhưng tác động xấu tới SDG 13; bỏ qua vế sau là chọn lọc thông tin.
- Đặt chỉ số đo được và đường cơ sở. Dùng chỉ số tương thích với khung báo cáo bền vững phổ biến để so sánh được.
- Rà soát định kỳ và công bố kết quả, kể cả khi không đạt.
Công cụ SDG Compass do UN Global Compact, GRI và WBCSD phát triển mô tả một quy trình năm bước theo tinh thần tương tự, có thể dùng làm điểm khởi đầu.
Câu hỏi thường gặp
SDG có hết hiệu lực sau năm 2030 không?
Chương trình nghị sự 2030 có mốc thời gian đến năm 2030. Các cuộc thảo luận về khung kế tiếp đã bắt đầu, nhưng chưa có bộ mục tiêu thay thế được thông qua. Nhiều khả năng khung mới sẽ kế thừa cấu trúc và dữ liệu đã xây dựng, nên đầu tư vào hệ thống chỉ số hôm nay vẫn còn giá trị.
Vì sao có chỉ số dùng cho hai, ba chỉ tiêu khác nhau?
Một số hiện tượng liên quan đến nhiều chỉ tiêu, ví dụ chỉ số về thiệt hại do thiên tai xuất hiện ở cả mục tiêu xoá nghèo, đô thị và khí hậu. Vì vậy số chỉ số không trùng lặp ít hơn tổng số chỉ số liệt kê, và đó là lý do các nguồn đưa ra con số chênh nhau đôi chút.
Bảng xếp hạng SDG giữa các nước có đáng tin không?
Các bảng như Sustainable Development Report của mạng lưới SDSN hữu ích để so sánh tương đối, nhưng phụ thuộc lựa chọn chỉ số, ngưỡng và cách xử lý dữ liệu thiếu. Nước giàu thường xếp cao dù có tác động lan toả tiêu cực ra nước ngoài qua tiêu dùng; báo cáo này có chỉ số lan toả riêng, nên xem cùng.
Doanh nghiệp có bắt buộc báo cáo theo SDG không?
Không có nghĩa vụ pháp lý báo cáo theo SDG như một chuẩn. Yêu cầu bắt buộc, nếu có, đến từ quy định công bố thông tin của thị trường chứng khoán hoặc từ khách hàng, nhà đầu tư. SDG thường được dùng như ngôn ngữ chung để định vị đóng góp, còn số liệu đi theo các chuẩn báo cáo như GRI hoặc ISSB.
Dữ liệu phân tổ quan trọng thế nào với nguyên tắc không để ai bị bỏ lại?
Con số bình quân có thể che giấu nhóm tụt hậu. Tỷ lệ hộ nghèo cả nước giảm nhưng ở một số vùng dân tộc thiểu số vẫn cao gấp nhiều lần. Không phân tổ theo vùng, giới, dân tộc, khuyết tật thì chính sách không biết phải nhắm vào đâu.
